Katharisme

Gnostische Katharen

De drang naar vrijheidszin zit bij de mens even diep geworteld als die naar zekerheid en veiligheid. Het conflict tussen vrijheidsgezinde gelovigen, en dus de kettes, en de kerkelijke autoriteit haar waarheid oplegt en zo de vrijheid beknot, is onvermijdelijk.
In de eerste eeuw van het christendom werd de boodschap van Christus zeer nadrukkelijk ervaren als een boodschap van vrijheid en persoonlijke autonomie. Het nieuwe geloof dankte er voor een groot deel zijn verbazingwekkende succes aan. Dat duurde echter niet lang. Na de dood van Jezus ontstond vrij snel een stroming onder de christenen die terugreep naar het Oude Testament: Jezus is de door de profeten van de thora beloofde Messias en alles is door God gepredestineerd. Dat leidt tot een deterministische visie op de werkelijkheid. Het is deze 'wilsvrijheidsontkennende' ontkennende stroming de snel een sterke greep kreeg op de institutionalisering van het nieuwe geloof en de vorming van de kerkelijke hiërarchie.
De andere stromingen bij de eerste christenen, die nadrukkelijk de vrijheidsgedachte bleven verdedigen, mondde uit in het christelijk geïnspireerd gnosticisme. Zij waren de verliezers. Zij werden verplicht hun geschriften zoals die van Nag Hammadi te Verbergen. Dat de ene stroming meer bijval had dan de andere, heeft niets te maken met de boodschap en haar mogelijke intrinsieke waarheid. De gnostische manier vraagt heel wat meer intellectuele inspanning dan het blinde geloof en de gehoorzaamheid van de gedogmatiseerde. Het is eenvoudiger om te gehoorzamen dan om te zoeken. Rechtgelovigheid verkoopt gemakkelijker. De gnostische weg is echter minder geschikt v oor massaconsumptie.
Bovendien is een gedogmatiseerde leer competitiever omdat zijn volgelingen gemakkelijker kunnen aangezet worden tot zelfopoffering en strijd voor het geloof, daarbij nog aangespoord door het vooruitzicht van de beloning in het hiernamaals. Ook hedendaagse gebeurtenissen bewijzen dat.
Deze introductie in het gnosticisme toont aan dat het gedachtegoed van de middeleeuwse katharen doordrenkt is van gelijkaardige principes. De kathaarse doctrine maakt op die manier deel uit van een historische continuïteit, van een brede gnostische beweging die in allerlei varianten in verschillende landen heeft bestaan. Het katharisme is één van de vele volwaardige deelnemers aan de spirituele traditie van de gnostiek.
Ook de katharen beschouwen zich als de directe opvolgers van de apostelen in een ononderbroken traditie. Hun rituelen en de organisatie van hun bisschoppelijke kerken vertonen zeer grote en talrijke gelijkenissen met de christelijke kerken uit de eerste eeuwen na Christus. In hun teksten lezen we dat de katharen niet alleen hunkerden naar een terugkeer naar de waarden van die tijd, maar zich totaal identificeerden met de vervolgde kerk.
Ook in het katharisme is de spirituele oplossing van het menselijke drama op aarde de vrijheid die men kan ervaren als een soort wakker worden uit een boze droom. De katharen koppelen die vrijheidszin aan een vorm christendom die niet in tegenspraak is met die bereikte vrijheid. De boodschap van liefde die Jezus predikt, kan volgens hen alléén maar voortkomen uit vrijheid en niét uit gehoorzaamheid aan een instituut. Die vrijheidszin is ook constant waar te nemen in de kathaarse rituelen. Het consolamentum bijvoorbeeld heeft alleen zin als de novice er vrij voor kiest.
Opvallend is dat in het kathaarse ritueel van de wijding tot priester of priesteres elke vorm van geloofsbelijdenis ontbreekt. Dat is logisch als men weet dat voor de katharen het ware christen-zijn bepaald wordt door iemands gedrag en niét door zijn geloof. De praktische beleving van de liefde in navolging van Christus' voorbeeld staat bij de katharen centraal. En die liefde veronderstelt volledige autonomie. Dat is hun steeds terugkerende logica.
De kathaar bezit een diep geworteld besef van vrijheid als noodzakelijke voorwaarde voor een gelukkig spiritueel leven. Elke vorm van dwang is daarmee in tegenspraak en zal consequent worden afgewezen. Dat is de reden waarom de katholieke zendelingenb zo weinig succes kenden in hun preken tegen de ketterij.
Het kathaarse christendom is tevens de laatste gnostische religieuze uiting in de geschiedenis van het christendom. In een daarvoor ongunstig feodaal tijdskader wisten zij toch te bewijzen, dat individuele vrijheid en christen-zijn wel degelijk verenigbaar waren. Dit door de katharen bewezen feit maakt de studie van hun religie ook vandaag nog voor de westerse mens interessant.
YvB/WvdZ/WD.
 
In de komende periode zullen artikelen over het Katharisme worden toegevoegd.
Tevens worden literatuurverwijzingen opgenomen.
Lezers worden verzocht op deze artikelen te reflecteren zodat er een educatief karakter wordt ontwikkeld.                                               
 

Geen evenementen aanwezig